شهر سه هزار ساله دوراونتاش چغازنبیل

پیشگفتار :

ساکنان کشور پرافتخار ایران از موثرترین مردمان این سیاره خاکی در پیشرفت دانش و فرهنگ بشر بوده و هستند . از معدود آثاری که در سال ۱۹۷۹ در لیست آثار مهم این کره خاکی در یونسکو ثبت شد سه اثر متعلق به ایران بود که عبارتند از زیگورات شهر باستانی دوراونتاش ( چغازنبیل ) ، نقش جهان اصفهان ، تخت جمشید . پاسارگاد که محل پایتخت و آرامگاه کوروش بزرگ ، بنیانگذار حقوق بشر جهان است ، تخت سلیمان آذربایجان غربی و ارگ کهن بم نیز تاکنون به این لیست اضافه شده اند .

قرار گرفتن نام ایران در لیست ۱۰ کشور برتر کره زمین از نظر جاذبه های تاریخی اثبات کننده غنای تاریخی ، فرهنگی و برتری گذشته این سرزمین افسانه ای نسبت به سایر کشورهاست . تاریخی که آگاهی از آن به ما اعتماد به نفس ، بلندپروازی و نیرویی می دهد تا با تلاش خود ایران را به جایی برسانیم در خور این نام باشکوه .

نکته بسیار مهم اینجاست که بدانیم برای پیشرفت این کشور هیچ گاه چشم به بیگانگان نداشته باشیم . بیگانگان همه به فکر منافع خود هستند و اگر لازم شد براحتی با هم بر علیه ایران متحد می شوند . آری این واقعیت را باید بپذیریم که اکنون در جایگاه شایسته خود نیستیم و باید تمام تلاش خود را بر روی پیشرفت این سرزمین پرافتخار متمرکز کنیم . عامل اصلی پیشرفت نیز علم و دانش روز است .

پیشرفت ، دموکراسی ، آزادی و استقلال بدون برخورداری از علم و دانش روز دست نیافتنی است . در نهایت آینده از آن ملتی که گذشته خود را می شناسد .

ایلام :

استان باستانی خوزستان با خاکی حاصلخیز و رودهایی روان جایگاه شکل گیری شهرها و حکومتهای متعدد و باشکوهی بوده که یکی از آنها شهر شوش مرکز حکومت ایلام است . ایلام بخش مهمی از تاریخ ایران باستان یا ایران قبل از اسلام را به خود اختصاص داده . بطور مستند می توان ادعا کرد ایلامیان از حدود ۴۸۰۰ تا ۲۶۰۰ سال پیش حکومت می کرده اند ، یعنی حدود ۲۲۰۰ سال .

پادشاهان ایلام چند سلسله مختلف بودند که هر کدام چند قرن حکومت می کردند . قلمرو کشور ایلام از استان خوزستان کنونی تا ایلام ، لرستان ، بوشهر ، فارس و گاه تا اصفهان بوده . چند سال بعد از آنان هخامنشیان به قدرت رسیدند . بخش زیادی از اسناد تخت جمشید از جمله بیمه نامه های کارکنان آنجا ، به زبان ایلامی است که نشان از اهمیت و نقش موثر و غیر قابل انکار تمدن باشکوه و پیشرفته ایلام بر هخامنشیان و در نهایت کشور ایران دارد . بعد از هخامنشیان سلوکیان ، اشکانیان و ساسانیان به قدرت رسیدند . حکومت ساسانیان نیز که به پیشرفت قابل توجهی در علوم رسیده بودند در حدود ۱۴۰۰ سال پیش پایان یافت .

هخامنشیان ، اشکانیان و ساسانیان بر اساس نام جد اولین پادشاهانشان نامگذاری شده اند ولی ایلامیان بر اساس محل حکومتشان . یکی از مهمترین منابع جهت شناسایی تمدن ایلام اسناد به جا مانده از ساکنان بین دو رود دجله و فرات یا همان بین النهرین است که همزمان با ایلامیان می زیسته اند . ایلام تغییر یافته کلمه ” الامتو ” می باشد ، نامی که ساکنان بابل برای اولین بار برای این سرزمین انتخاب کرده بودند . از کشور آنان تا استان خوزستان ، دشت صاف و یکدستی است . در استان خوزستان با برخورد به رشته کوه های بختیاری تغییر ارتفاع در سطح زمین ایجاد شده و سرزمینی بلند پدیدار می گردد . بابلیان این سرزمین را الامتو نامیدند که به معنای سرزمین بلند یا کوهستان می باشد .

شوش در ۱۲۰ کیلومتری شمال اهواز و آنشان که امروز به نام تل ملیان خوانده می شود و در ۸۰ کیلومتری شمال غربی شیراز قرار دارد ، دو شهر مهم این کشور بوده اند . برخی نیز معتقد بودند که آنشان یا آنزان همان ایذه کنونی است ولی این نظریه منسوخ شده است .

شهر دوراونتاش :

در حدود ۳۲۵۰ سال پیش اونتاش ناپیراشا ( اونتاش گال یا اونتاش هومبان ) پادشاه ایلام ، شهری مقدس و زیارتی را به نام دوراونتاش در بین دو شهر شوش و شوشتر کنونی در کناره غربی رودخانه دز پایه گذاری کرد . گفته می شود شهر سازان ایلامی برای ساختن دوراونتاش مکانی را انتخاب کردند که تپه ای در آن قرار داشت و محل تپه به گونه ای بوده که در زمان صافی و شفافی هوا ، هر دو شهر شوش و هیدالو که در نزدیکی شوشتر کنونی قرار داشت ، قابل دیدن بودند .شاه دستور داد درختان جنگلی را که در آنجا قرار داشت بریده و آنجا را صاف کرده و شهر را بنا کنند . دوراونتاش به معنای قلعه اونتاش یا شهر اونتاش می باشد . شهرهایی که در حصار اطراف آن ساخته می شد به نام دور می نامیدند .

شهر دوراونتاش دارای مساحتی حدود صد هکتار است و توسط دیواری خشتی به طول ۴ کیلومتر محصور شده است که پلان آن تقریبا به شکل مربع است . شکل الف تصویر بازسازی شده شهر ( تجسمی از زمان آبادانی شهر ) را نشان می دهد .

مصالح ساختمانی :

تمامی بناهای شهر دوراونتاش از آجر پخته و خشت خام ساخته شده اند . ملاتی که در این سازه بکار رفته گل ، قیر معدنی و گچ بوده است .

از سنگ نیز برای اتصال درها به دیوارها ، پاشنه درها و جاکلونی برای قفل کردن درها و گاه برای جلوگیری از فرسایش آبی به عنوان روکار آجرها استفاده شده ، از ساروج نیز که ترکیبی از آهک زنده ، خاکستر چوب و موی حیوانات است گاه برای پوشش ضد رطوبت اتاقها استفاده شده ، از فلزات نیز برای کلون و جاکلونی درها استفاده می شده است .

زیگورات :

حکومت ایلامیان بصورت فدرال بوده ، هر یک از ایالتهای آن خدایی را پرستش می کرده اند . دوراونتاش شهری بود که در آن برای تمام خدایان مورد پرستش ایالتهای مختلف کشور ایلام معبدی ساخته شد از اینرو می توان دوراونتاش را شهر گفتگوی ادیان نامید . آنان برای هر خدا ، خانه یا عبادتگاهی می ساختند و تصویری از آن خدا بصورت نقش برجسته یا مجسمه در آنجا قرار می دادند . تعدادی از این خدایان بصورت زوج شناخته می شدند که یک معبد و دو مجسمه در آن به آنان اختصاص می یافت ، در یک مورد نیز برای هشت الهه یک معبد با هشت مجسمه ساخته شده .

مهمترین معبد شهر باستانی ۳۲۵۰ ساله دوراونتاش زیگوراتی است که در مرکز شهر قرار دارد ، این زیگورات وقف خدایان اینشوشیناک و ناپیراشا ( گال ) شده است . رب النوع ناپیراشا مقامی داشته مانند شاه بزرگترین خدایان یا حامی بزرگ . اینشوشیناک نیز که خدای شوش بوده عمیقترین نفوذ را بر روحیات ایلامیان داشته . اونتاش ناپیراشا : شود آیا که اینشوشیناک را خوش آید که به ما نزدیک شود ، مراحمش را به ما دهد و کلامش را جاری سازد . کلمه زیگورات یا زیقورات از فعل آکدی ” زقارو ” ( Zegharoo ) که به معنای بلند و برافراشته ساختن می باشد گرفته شده است . زیگورات بنایی چند طبقه است که مساحت هر طبقه از طبقه پایینی کوچکتر است ، بنابراین نمای هر طرف آن به شکل یه پلکان است . این زیگورات ها محل نگهداری مجسمه خدایان و انجام مراسم مذهبی بوده .

گیرشمن براساس تجربیات خود و شواهد موجود معتقد بود که این زیگورات در زمان آبادانی پنج طبقه داشته و ارتفاع آن حدود ۵۲ متر بوده که فقط ۲٫۵ طبقه از آن با ارتفاعی حدود ۲۳ تا ۲۴ متر پابرجاست . او ارتفاع طبقات مختلف را نسبت به سطح زمین اطراف زیگورات ، اینگونه بیان می کرد : طبقه اول ۸ متر ، طبقه دوم ۲۰ متر ، طبق سوم ۳۲ متر ، طبقه چهارم ۴۴ متر و طبقه پنجم یا ارتفاع کلی زیگورات ۵۲٫۶ متر . شکل ۱ تصویر امروزی و تصویری تجسمی از زیگورات را در ۳۲۵۰ سال پیش نشان می دهد .

هسته مرکزی زیگورات از خشت خام ساخته شده ، خشت هایی که جاویدان شده اند ، بر خلاف زیگورات های بین النهرین که هر طبقه را روی طبقه قبلی می ساختند در این زیگورات ساخت هر طبقه از سطح زمین آغاز شده . سه نوع خشت در بنای زیگورات بکار برده شده است : خشت خام ، خشت پخته یا آجر و خشت خام مسلح شده به آجر های خرد و کوبیده شده . خشت خام مسلح برای اولین بار در این زیگورات به کار برده شده .

یکی از نکات مهم و قابل توجه زیگورات این است که حجم مرکزی که طبقه بلندتری را روی خود نگه می داشته از خشت خام مقاومتر یعنی خشت خام مسلح شده با خرده آجر ساخته شده . این بیانگر آشنایی معماران ایلامی با علم مقاومت مصالح بوده .

جهات جغرافیایی :

طبقه اول این زیگورات مربعی شکل است که طول هر ضلع آن ۱۰۲٫۲ متر یعنی تقریبا برابر طول یک زمین فوتبال می باشد . جهات گوشه های زیگورات منطبق با چهار جهت اصلی یعنی شمال ، جنوب ، شرق و غرب است و این سندی است که نشان می دهد ایرانیان در آن زمان جهات جغرافیایی را شناخته بودند . جهات جغرافیایی زیگورات در شکل ۱ نشان داده شده است . ( ورودی کنونی شهر از جهت شرق است )

معبد اعلی :

معبد اعلی که در بالاترین طبقه زیگورات یعنی طبقه پنجم بوده از بین رفته ، به نظر می رسد که مجسمه خدایان ناپیراشا و اینشوشیناک در این معبد نگهداری می شده . در هنگام خاکبرداری از زیگورات ۷۰ عدد آجر نبشته دار پیدا شد که بر روی آنها به زبان ایلامی و آکدی مطالبی نوشته شده بوده که نشان می دهد این معبد جایگاه خدایان ناپیراشا و اینشوشیناک است . قالب آجرهای این معبد که هنگام کاوش های باستان شناسی یافت شده بزرگتر از آجرهای زیگورات است و دیوارهای آن با آجرهای لعابدار آبی و سبز با پرتوهایی نقره ای و طلایی درخشان منقوش به دایره ها و لوزی های به هم پیوسته یا خط نوشته دار ، تزیین شده بوده . بررسی های باستان شناسی نشان داد که از اکسید آهن به عنوان ماده اولیه تهیه رنگ سرخ ، که بعضی از دیوارهای این بنا با آن رنگ شده استفاده می شده است . در یکی از اتاقهای زیگورات چند کلوخ رنگی و تعدادی صدف کشف شده که بیانگر استفاده از صدف در تولید رنگ می باشد .

روکار آجری زیگورات :

بدنه و روی زیگورات با روکاری آجری به ضخامت ۲ متر پوشیده شده بود . این روکار آجری وظیفه حفاظت از هسته خشتی را در مقابل باران و باد به عهده داشته است . بدنه آجری و خشتی با استفاده از چوب هایی که یک سر آن در هسته و سر دیگر آن در این بدنه قرار داشته به هم قفل شده اند که به این کار اصطلاحا کلاف کشی می گویند . تنه درختان به کار رفته در کلاف کشی به قیر آغشته می شده اند تا استحکام بیشتری پیدا کنند . برای استحکام بخشیدن به دیوارهای هر طبقه ، دیوار کوتاهی به ارتفاع ۱٫۰۵ و عرض ۲٫۹ متر بر پاشنه آن دیوار روی سطح طبقه پایین ساخته شده . این دیوارهای کوتاه که شما می توانید در شکل شماره ۱ آنها را مشاهده نمایید از یازده ردیف آجر که یک ردیف آن نوشته دار است ساخته شده بوده .

سیستم دفع آب زیگورات :

روکش آجری به همراه سیستم بسیار جالب و علمی دفع آب باران زیگورات که از راه آبهای آجری افقی و عمودی تشکیل شده از عوامل پایداری این زیگورات نسبت به سایرین است . درز آجرهایی که در راه آبهای زیگورات بکار رفته بودند با گچ و قیر معدنی آب بندی شده بوده .

این راه آبها در عمق ۸۰ سانتی متری نمای آجری قرار دارد که بصورت عمودی پایین آمده و پس از رسیدن به پایین تبدیل به آبراهه افقی سرپوشیده با تاق هلالی به عرض ۲۳ و ارتفاع ۱۸ سانتی متری شده و سپس به یک کانال روباز روی سطح طبقه پایین تبدیل می شود ( شکل ۲ ) .

برای جلوگیری از سقوط عمودی آب و فرسایش آجرها پلکانهای آجری در محل تغییر زاویه آبراهه ساخته اند تا سرعت آب را کاهش دهد . روی هر یک از چهار وجه طبقه اول زیگورات پنج ناودان وجود دارد که چهار ناودان آبهای سطح این طبقه را جمع آوری می کنند و یه ناودان نیز آب پلکانها و درها را جمع آوری می کند . اولین و دومین ناودان بترتیب در فواصل ۱۳ و ۳۴ متری گوشه زیگورات قرار دارند . دو ناودان دیگر نیز به همین فاصله از گوشه دیگر قرار دارند .

پلکانها :

در وسط هر یک از چهار ضلع زیگورات پلکانی وجود دارد ( شکل ۳ ) . هر یک از آنها با دروازه ای مسدود می شده . این پله ها راه صعود به طبقات بالا بوده اند . گفته می شود فقط روحانی بزرگ حق صعود به معبد اعلی را داشته است .

یکی از راههای محاسبه تعداد طبقات زیگورات در نظر گرفتن شیب همین پله ها است . بدین معنی که اگر پله ها با همین شیب به سمت بالا ادامه پیدا کنند در طبقه پنجم به نزدیکی مرکز زیگورات ، یا ورودی معبد اعلی می رسد . پله ها آجری هستند و برای جلوگیری از فرسایش روان آب طبقات بالا ، روی برخی پله ها را سنگ چین کرده بودند که بخشی از آنها هنوز پابرجاست .

پلکان از روی صحن شروع می شوند و ابتدا پهن هستند بعد به یک درگاه باریک و اتاق رواق شکل پشت آن می رسند . بعد از تاق که سرپوشیده بوده و کف آن راه آب را می توان دید پلکان دیگری شروع شده که به یک سرسرا می رسد . از دو طرف این سر سرا پله هایی شبیه به بازوهای بالارونده پلکان ورودی تخت جمشید ما را به بالای طبقه اول می رساند .

راه صعود به معبد اعلی پلکان جنوب غربی بوده که اتاق رواقی شکل آن با رنگ سرخ نقاشی شده بود . از این پلکان به بالای طبقه دوم می رفتند . از طبقه دوم به پلکان جنوب شرقی می رفته و از راه پلکان به بالای طبقه چهارم می رسیدند . آنان روی سطح طبقه چهارم به سمت راست حرکت کرده به سمت شمال شرقی رفته و از راه پلکان کوچکی وارد معبد اعلی می شده اند .

سکوهای روبروی پلکان جنوب شرقی :

روبروی پلکان جنوب شرقی زیگورات ۱۴ پایه آجری در دو ردیف دیده می شود ( شکل ۳ ) . در مورد این سکوها دو نظریه وجود دارد برخی معتقدند که بر روی این پایه های آجری مجسمه های نگهبان معبد قرار می گرفته اند . برخی دیگر این سکوها را جایگاه حیوانات قربانی پس از سر بریدن آنها می دانند .

روی پله ها بعد از این سکوها تخته سنگی که در یک طرف آن سوراخی استوانه ای شکل ایجاد شده قرار دارد ( شکل ۴ ) . از این تخته سنگ به عنوان لولای بالای درها استفاده می شده ، که نمونه آنرا بر درگاه ورودی معبد اینشوشیناک ب می توان دید . در هنگام بازدید از اطراف زیگورات قطعه سنگهایی به شکل تقریبی مکعب یا استوانه ای می بینیم که حفره ای استوانه ای در آنها ایجاد شده ( شکل ۵ ) . از این سنگها نیز به عنوان لولای پایین درها استفاده می شده .

آجر نبشته ها و خشت نبشته ها :

وقتی از تاریخ صحبت می کنیم آنچه که بسیار مهم است ارائه سند است . آنچه کاملا مستند است تاریخ است و آنچه مستند نیست روایت است . مهمترین سند تاریخی نوشته هایی است که در بناهای تاریخی کشف می شود و هنگام ساخت آن بناها نوشته شده است .

این اسناد نه تنها از نظر تاریخی که از نظر ملی و معنوی هم بسیار مهم اند . یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ بشر اختراع خط بوده که اثر شگرفی بر تمدن بشر داشته . خط ایلامی توسط ایرانیان باستان اختراع شد که نشان از هوش و نوآوری قابل تحسین ایرانیان باستان* دارد . خط ایلامی دارای ۱۷۴ حرف و ۲۵ صدا یا نشانه می باشد و در طول قرنها تغییر چندانی نیز نکرده بود . در بدنه زیگورات پس از هر ده ردیف آجر ساده یک ردیف آجر نبشته دار بکار برده شده .

تا سال ۱۹۶۵ در شهر دوراونتاش ۵۲۷۵ آجر نبشته و خشت نبشته به زبانهای ایلامی و آکدی کشف شده که بدون هیچ شک و تردیدی اثبات کننده دانش و سواد ایرانیان باستان است . این افتخاری است تاریخی که اکثر کشورهای جهان از آن بی بهره اند . اکثر آجر نبشته ها از سازنده بنا و دلیل ساخت بنا حکایتی جاودان را بازگو می کند . ۶۵۹ عدد از این آجرها بر بدنه زیگورات باقی مانده اند . این نوشته ها از وجود ادبیاتی بسیار قوی در ۳۲۵۰ سال پیش در سرزمین ایلام حکایت می کند . شکل ۶ یکی از این آجر نبشته ها را نشان می دهد .

متن برخی از آجر نبشته ها :

من اونتاش ناپیراشا پسر هوبانومنا شاه آنزان و شوش به خدای ناهوته نماز گزاردم . او این خواهش را مستجاب کرد و آنچه را که من خواسته بودم انجام داد . این معبد را با تاقهای آجری ساختم .

مجسمه طلایی ناهوته را قلمزنی کردم ، آنرا در مکان مقدس قرار دادم ، باشد که اعمال و کارهای من مورد قبول خدای ناهوته رب مکان مقدس قرار گیرد . در طول سالها و روزها یک حکومت طولانی بدست آوردم که با سلامتی من همراه بود .

صحن ها :

در تمام اضلاع زیگورات صحن های وسیعی با ابعاد ، اشکال و سامان دهیهای متفاوت وجود داشته که همه آنها بین یک حصار و زیگورات محدود می شده ( شکل ۷ ) . این صحن ها مسیر حرکت کسانی بوده که برای انجام مراسم مذهبی در آنجا جمع می شده اند .

دو صحن تقریبا مستطیلی شکل و دو صحن مدور هستند . کوچکترین صحن زیگورات که مستطیل شکل است صحن جنوب غربی است . صحن شمال شرقی بزرگترین صحن زیگورات است . صحن ها راه حرکت دسته جمعی ذاکران به مناسک مذهبی ایلام بوده . این امر را می توان از نبشته ای از شاه کوتیر – ناهوته و پسرش تمتی – آگونیت دریافت که به نشانه اینشوشیناک معبدی بنیان گذاری کردند که دارای راهی فرش شده برای حرکت دسته جمعی ذاکران بوده .

تقریبا می توان تصور کرد که مراسمی مانند آنچه امروز در خانه کعبه برگزار می شود روزگاری در اینجا برپا می شده . بد نیست بدانیم همانگونه که در مراسم زیارت کعبه گوسفندان را قربانی می کنند در مراسم دینی ایلامیان نیز قربانی کردن گوسفند و گاو انجام می شد انجام می شده .

پایه مجسمه یا پایه کتیبه :

در صحن های زیگورات و تقریبا روبروی پله ها بنایی کوچک و مدور از آجر ساخته شده بوده که فقط از دو تای آنها بخش قابل توجهی باقی مانده و روبروی پلکانهای شمال و جنوب غربی زیگورات قرار دارند . گفته می شود این بناها پایه مجسمه یا کتیبه ای بوده . این بنا سکویی است به قطر ۴٫۰۵ متر . بنای مربوط به روبروی پلکان جنوب غربی کاملتر است و بصورت نیمه کاره بازسازی شده ( شکل ۸ ) .

*برخی از کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند که با توجه به مستقل بودن سرزمین ایلام در آن دوران بجای کلمه ایرانیان باستان باید کلمه ایلامیان بکار برده شود .

ادامه دارد …

منبع :

گردآوری توسط مهندس محمدحسن خواجه عبدالهی ، شهر سه هزار ساله دوراونتاش (چغازنبیل)

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *